Nederland heeft relatief veel vrijwillige natuurwaarnemers en een uitgebreid professioneel monitoringsnetwerk. Toch is dat niet voldoende om alle soorten altijd en overal waar te nemen.
Algemene soorten worden vaak gezien, maar niet vastgelegd. Dit gebeurt zowel bij vrijwilligers als bij gestructureerde monitoring. Bij die laatste staan algemene soorten vaak niet op de soortenlijst. Zeldzame soorten worden juist bovengemiddeld vaak vastgelegd, met name de eerste individuen van het seizoen. Dit is een onderdeel van het waarnemerseffect
‘Losse’ waarnemingen worden relatief vaak gedaan in natuurgebieden, vanaf wandelpaden, vogelkijkhutten en wegen. Dit is een onderdeel van het waarnemerseffect. Waarnemingen afkomstig uit structurele monitoring, zoals het NEM, zijn deels vlakdekkend en deels op basis van vaste meetpunten en -routes. Het inventarisatieprotocol geeft informatie over de aard van gegevensverzameling.
Natuurwaarnemers zijn vooral actief rondom hun woonplaats. Dit kan resulteren in lokaal zeer volledige natuurgegevens van de betreffende soortgroep(en).
De locatie van de waarneming is vaak de plek waar de waarnemer staat, niet de plek van de waargenomen soort.
De mate waarin waarnemingen gedaan worden (de onderzoeksinspanning) is veel groter in natuurgebieden dan in het landelijk of stedelijk gebied. Dit komt met name door de voorkeur van de vrijwillige waarnemers voor deze gebieden. Professionele monitoring vindt meestal plaats in bestaande natuurgebieden. Professionele monitoring buiten natuurgebieden richt zich veelal op soortbescherming van een select aantal soorten in het kader van ruimtelijke ontwikkeling.
Hoe groter de onderzoeksinspanning hoe hoger het aantal soorten dat wordt waargenomen. Daarom is standaardisatie van de duur van het tellen belangrijk om betrouwbare trends te kunnen berekenen. Maar vaak moet je meer doen dan standaardisatie om betrouwbare trends af te leiden. Dit komt door de invloed van seizoen, omgeving, weer en expertise van de waarnemer (trefkans).
Vogels zijn zeer populair als soortgroep en kennen een grote groep deskundigen. Voor veel andere soortgroepen zijn weinig experts, zoals paddenstoelen, kevers, zweefvliegen en korstmossen. Dat beïnvloedt de compleetheid van het verspreidingsbeeld sterk.
Het aantal waarnemingen stijgt de afgelopen decennia heel hard. Dit komt omdat het aantal waarnemers groeit, en de techniek steeds beter en gebruiksvriendelijker wordt. Denk aan apps met GPS-functionaliteiten.
Er bestaan zogenaamde ‘witte vlekken’: locaties die nog niet goed in kaart gebracht zijn. Dat komt doordat gestructureerde meetnetten en betrokken mensen schaars en kostbaar zijn, waardoor er geen landelijke dekking is. Het gevolg hiervan is dat lokaal vaak geen uitspraken mogelijk zijn over (trends in) verspreiding, maar dat dit regionaal of landelijk wel mogelijk is.
Als er een nieuwe populatie van een soort wordt ontdekt, nemen vanaf dat moment de hoeveelheid natuurgegevens van die soort toe. Het is waarschijnlijk dat in gebieden met een lage onderzoeksinspanning, er al een populatie aanwezig was voordat deze voor het eerst is waargenomen.
De ontdekking en bekendmaking van aanwezigheid van een zeldzame soort heeft een aanzuigende werking op waarnemers: dit resulteert soms in een forse overrepresentatie van het aantal waarnemingen. Soms tot wel honderden waarnemingen van hetzelfde individu.
Innovatieve technieken zoals sonar, radar, DNA, wildcamera’s, drones, remote sensing, warmtebeeldcamera’s en wildmicrofoons bieden nieuwe mogelijkheden, maar zitten nog deels in de ontwikkelfase. Deze technieken worden al wel ingezet om extra monitoring te verrichten, maar meestal nog op beperkte schaal.
Als waarnemer heb je te maken met de trefkans: de mate waarin een soort waar te nemen is. Factoren voor de trefkans zijn bijvoorbeeld de herkenbaarheid van de soort (grootte, kleur, relatieve gelijkenis met andere soorten), het type habitat (open zandvlakte versus dicht struikgewas), weersomstandigheden (donker en regenachtig; zonnig en droog), populatiegrootte en -dichtheid. En tot slot de expertise en zintuigen van de waarnemer: zij worden door de jaren heen meestal beter in het waarnemen, tot het moment dat zicht en/of gehoor verslechteren.
Veel soorten verplaatsen zich gedurende de dag: ze zonnen op de ene plek, foerageren op een andere plek en rusten weer ergens anders. Ze verplaatsen zich ook gedurende het jaar; hebben bijvoorbeeld een zomerverblijf en een winterverblijf of hebben een periode waarin ze werven. Daarom moeten beschikbare waarnemingen met behulp van kennis over de soort ruimer geïnterpreteerd te worden.
Soorten eenjarige planten en bolgewassen (bijvoorbeeld orchideeën) kunnen één of meer jaren overslaan en lastig waarneembaar als bol of zaad in de bodem overleven.
Waarnemers zien van de meeste soorten vooral de volwassen stadia. Bij veel insecten leeft het individu het grootste deel van het jaar als larve of rups en kan zich slecht verplaatsen. Daarom moet bij werkzaamheden zoals maaien rekening gehouden worden met dat er eitjes, rupsen of poppen in die vegetatie zitten, buiten de tijd dat de volwassen dieren rondvliegen.
Waarnemingen omvatten veelal slechts een gedeelte van de populatie. Herhaalde waarnemingen waarbij een protocol gevolgd is zijn nodig om met voldoende zekerheid het volledige leefgebied en omvang van een populatie vast te stellen. De meeste waarnemingen in de NDFF zijn van één bezoek, een minderheid aan waarnemingen zijn feitelijk een vastgesteld territorium of leefgebied. In het tweede geval staat dat aangeduid in het protocol en/of telonderwerp.